Umetnost starog Bliskog istoka
Istorijski kontekst
Stari Bliski istok bio je jedno od najranijih središta razvoja gradskih civilizacija. Veliki deo njegove rane istorije odvijao se u Mesopotamiji, oblasti između reka Tigra i Eufrata, koja se najvećim delom nalazi na teritoriji današnjeg Iraka.
Plodno zemljište omogućilo je razvoj poljoprivrede, zahvaljujući kojoj su naselja postepeno prerasla u gradove. Ljudi su razvili sisteme upravljanja, organizovanu religiju, trgovinu i pismo. Jedan od najvažnijih izuma bilo je klinasto pismo, sistem pisanja koji je nastajao utiskivanjem znakova u obliku klinova u glinene pločice.
Za razliku od starog Egipta, Mesopotamija tokom većeg dela svoje rane istorije nije bila ujedinjena pod vlašću jednog kraljevstva. Različiti gradovi i carstva smenjivali su se na vlasti, među kojima su bili sumerski gradovi-države, Akadsko carstvo, Vavilon i Asirija. Kasnije je Persijsko carstvo zavladalo ogromnom teritorijom koja je obuhvatala i Mesopotamiju.
Umetnost i arhitektura bile su tesno povezane sa religijom i političkom moći. Vladari su naručivali izradu spomenika kako bi odali počast bogovima, istakli svoj autoritet i zabeležili vojne pobede.
Glavne umetničke tradicije
1. Sumerska umetnost
Zigurati, hramovi i zavetne figure iz nekih od najranijih gradova Mesopotamije.
2. Akadska i vavilonska umetnost
Vladarski spomenici, pisani zakoni i monumentalne kapije koje su isticale moć vladara i gradova.
3. Asirska umetnost
Reljefi u palatama, prizori kraljevskog lova na lavove i kolosalne zaštitne figure.
4. Persijska umetnost
Monumentalne palate i reljefi koji prikazuju predstavnike različitih naroda carstva.
Sumerska umetnost
Sumerci su osnovali neke od najranijih gradova u južnoj Mesopotamiji. Svaki grad često je imao svog vladara i božanstvo zaštitnika.
Zigurati i hramovi
Sumerski hramovi bili su važna verska i privredna središta. Karakteristična građevina bio je zigurat, monumentalna stepenasta građevina izgrađena prvenstveno od opeke od nepečene gline. Imao je nekoliko nivoa, a na vrhu se nalazilo svetilište. Za razliku od egipatskih piramida, zigurati nisu bili grobnice, već su bili povezani sa obožavanjem bogova.
Jedan od značajnih primera je Beli hram u Uruku, izgrađen na uzdignutoj platformi. Njegov položaj omogućavao je da se hram vidi iz okolnog grada.
Zavetne figure
Sumerski vernici ponekad su posvećivali male statue bogovima. Ove figure postavljane su u hramove i predstavljale su vernike koji su želeli da simbolično ostanu prisutni pred božanstvom.
Figure često imaju krupne, širom otvorene oči i sklopljene ruke u molitvenom položaju. Njihovi pojednostavljeni oblici naglašavaju pobožnost, a ne realističan prikaz ljudskog tela.
Akadska i vavilonska umetnost
Akadska umetnost
Akadsko carstvo ujedinilo je mnoge oblasti Mesopotamije pod vlašću jednog vladara. Umetnost je sve više prikazivala kralja kao moćnog vojskovođu i političkog vođu.
Pobednička stela Naram-Sina, nastala oko 23. veka pre nove ere, prikazuje kralja kako predvodi svoje vojnike uz planinu i pobeđuje neprijatelje. Naram-Sin je prikazan kao veći i značajniji od ostalih figura. Kompozicija se uzdiže dijagonalno, stvarajući utisak pokreta i pobede.
Ovaj spomenik pokazuje kako je umetnost mogla da istakne vladarevu moć i njegov poseban odnos sa bogovima.
Vavilonska umetnost
Vavilon je postao jedan od najznačajnijih gradova Mesopotamije. Vavilonski vladari koristili su spomenike i natpise kako bi pokazali svoj autoritet i utvrdili zakone.
Stela Hamurabija, iz 18. veka pre nove ere, objedinjuje tekst i slikovni prikaz. Na njoj se nalazi zbirka zakona povezanih sa kraljem Hamurabijem. Na vrhu je kralj prikazan pred bogom Sunca Šamašem, koji se povezuje sa pravdom. Ovaj prizor predstavlja zakone kao nešto što ima božanski autoritet.
Mnogo kasnije, tokom vladavine Nabukodonosora II u 6. veku pre nove ere, Vavilon je postao poznat po monumentalnoj arhitekturi i ukrašenim gradskim kapijama.
Ištarina kapija bila je izgrađena od plavih glaziranih opeka i ukrašena prikazima životinja, uključujući bikove i zmaju slična bića povezana sa vavilonskim božanstvima. Njena boja i dekoracija činile su je impresivnim ulazom u grad.
Asirska umetnost
Asirci su izgradili moćno carstvo na severu Mesopotamije. Njihovi kraljevi naručivali su izgradnju velikih palata čiji su zidovi bili ukrašeni reljefima koji su isticali kraljevski autoritet i vojnu snagu.
Dvorski reljefi
Zidovi asirskih palata bili su ukrašeni kamenim reljefima koji su prikazivali bitke, kraljevske ceremonije, lov i verske figure.
Posebno značajna tema bio je kraljevski lov na lavove. Lavovi su simbolizovali opasnost i snagu, dok je kraljeva pobeda nad njima predstavljala njegovu hrabrost i sposobnost da uspostavi kontrolu nad haosom.
Figure su često prikazane iz profila, uz pažljivo prikazane detalje odeće, oružja, konja i životinja. Iako ovi reljefi mogu delovati realistično, njihova svrha nije bila samo da zabeleže događaje. Oni su prikazivali kralja kao moćnog vladara zaštićenog od strane bogova.
Kolosalne zaštitne figure
U asirskim palatama nalazile su se i ogromne zaštitne figure, među kojima su bili krilati bikovi sa ljudskim glavama. Ove figure čuvale su ulaze i simbolizovale snagu i zaštitu.
Persijska umetnost
Persijsko carstvo prostiralo se na ogromnoj teritoriji i obuhvatalo brojne narode i umetničke tradicije. Persijski vladari koristili su arhitekturu i reljefnu skulpturu kako bi izrazili jedinstvo i moć svog carstva.
Persepolis
Persepolis bio je značajan ceremonijalni centar Persijskog carstva. Njegov razvoj započeo je za vreme Darija I, krajem 6. veka pre nove ere, a nastavljen je pod njegovim naslednicima.
Monumentalna stepeništa, stubovi, palate i isklesani reljefi stvarali su impresivan prostor za kraljevske ceremonije.
Reljefi u Persepolisu prikazuju predstavnike različitih naroda kako donose darove ili danak persijskom kralju. Figure su raspoređene u uredne povorke, a svaka grupa nosi karakterističnu odeću i predmete.
Za razliku od nasilnih prizora bitaka koji se često pojavljuju u asirskim palatama, ovi reljefi naglašavaju red, saradnju i raznovrsnost naroda ujedinjenih pod vlašću kralja.
Najvažnija umetnička dela i primeri
1. Beli hram u Uruku
Sumerska umetnost
Rani primer monumentalne sakralne arhitekture, izgrađen na uzdignutoj platformi. Njegov položaj omogućavao je da se hram vidi iz okolnog grada.
2. Votivne figure iz sumerskih hramova
Sumerska umetnost
Male statue koje su vernici posvećivali bogovima. Njihove krupne, širom otvorene oči i sklopljene ruke izražavaju pobožnost i molitvu.
3. Pobednička stela Naram-Sina
Akadska umetnost
Spomenik koji prikazuje kralja Naram-Sina kako predvodi svoje vojnike do pobede. Kralj je prikazan veći od ostalih figura, čime se naglašavaju njegova moć i značaj.
4. Stela Hamurabija
Vavilonska umetnost
Spomenik koji objedinjuje zbirku pisanih zakona i prikaz kralja Hamurabija pred bogom Sunca Šamašem, povezanim sa pravdom.
5. Kapija boginje Ištar u Vavilonu
Vavilonska umetnost
Monumentalna gradska kapija izgrađena od plavih glaziranih opeka i ukrašena životinjskim figurama povezanim sa vavilonskim božanstvima.
6. Asirski reljefi kraljevskog lova na lavove
Asirska umetnost
Klesani reljefi iz palata koji prikazuju kraljevski lov na lavove. Predstavljali su kralja kao hrabrog i moćnog vladara sposobnog da savlada opasnost.
7. Reljefi u Persepolisu
Persijska umetnost
Reljefi koji prikazuju predstavnike različitih naroda kako donose darove ili danak persijskom kralju. Uredne povorke naglašavaju raznovrsnost i jedinstvo carstva.
Ključni pojmovi
- Mesopotamija
Oblast između reka Tigra i Eufrata, koja se najvećim delom nalazi na teritoriji današnjeg Iraka. - Klinasto pismo
Sistem pisanja pomoću znakova u obliku klinova, koji su se najčešće utiskivali u glinu. - Danak
Dobra ili darovi koje potčinjeni ili pokoreni narodi daju vladaru. - Votivna figura
Statua posvećena božanstvu kao izraz pobožnosti.
- Stela
Uspravna kamena ploča, često ukrašena natpisima ili reljefima. - Reljefna skulptura
Skulptura čije figure izlaze iz pozadinske površine, ali ostaju povezane sa njom. - Glazirana opeka
Opeka prekrivena sjajnim, staklastim slojem koji joj daje boju i sjaj. - Zigurat
Monumentalna stepenasta građevina povezana sa verskim obredima u Mesopotamiji.
Create Your Own Website With Webador