Umetnost Praistorije

 

Istorijski kontekst: opstanak, obredi i nastanak naselja

Praistorija je period ljudske istorije koji prethodi pojavi pisma. Pošto se pismo pojavilo u različito vreme u različitim delovima sveta, praistorija se nije svuda završila u isto vreme. Proučavanje praistorijske umetnosti pomaže nam da razumemo kako su ljudi nekada živeli, šta im je bilo važno i kako su shvatali svet oko sebe.

Praistorija se najčešće deli prema materijalima od kojih su ljudi izrađivali oruđe: na kameno i metalno doba. Kameno doba se dalje deli na paleolit, mezolit i neolit.

Paleolit

Starije kameno doba

Ljudi su se uglavnom bavili lovom, sakupljanjem plodova i biljaka i selili se u potrazi za hranom i skloništem.

Mezolit

Srednje kameno doba

Prelazno razdoblje tokom kojeg su neke ljudske zajednice počele duže da se zadržavaju na jednom mestu.

Neolit

Mlađe kameno doba

Poljoprivreda, stočarstvo, izrada keramike i podizanje stalnih naselja postajali su sve značajniji.

Metalno doba

Bakarno, bronzano i gvozdeno doba

Ljudi su počeli da obrađuju metale i od njih izrađuju oruđe, oružje, nakit i predmete koji su se koristili u obredima.

Umetnost paleolita

Tokom paleolita (starijeg kamenog doba) ljudi su se uglavnom bavili lovom i sakupljanjem biljaka i plodova. Selili su se u potrazi za hranom i skloništem, a oruđe su izrađivali od kamena, kostiju i drugih prirodnih materijala.

Neka od najranijih poznatih umetničkih dela nastala su upravo u paleolitu. Među njima su slike na zidovima pećina, male skulpture i predmeti rezbareni od kostiju ili rogova životinja.

Pećinsko slikarstvo

Praistorijske pećinske slike pronađene su u različitim delovima Evrope, naročito na teritoriji današnje Francuske i Španije. Umetnici su najčešće prikazivali životinje, poput bizona, konja i bikova. Koristili su prirodne pigmente za oslikavanje pećinskih zidova, a ponekad su vešto koristili i prirodni oblik stene kako bi životinje delovale uverljivije i življe.

Jedan značajan primer su prikazi konja u pećini Šove (Chauvet) u Francuskoj, nastali pre približno 28.000 godina pre nove ere. Životinje su prikazane sa izuzetnom pažnjom posvećenom njihovom obliku i pokretu.

Još jedan poznat primer je ranjeni bizon iz pećine Altamira u Španiji, nastao približno između 15.000. i 10.000. godine pre nove ere. Umetnik je iskoristio prirodni oblik stene i različite nijanse boja kako bi životinji dao utisak zapremine i trodimenzionalnosti.

Tačna namena pećinskih slika još uvek nije poznata. Moguće je da su bile povezane sa obredima, duhovnim verovanjima ili nadom u uspešan lov, ali nijedno od ovih tumačenja ne može se sa sigurnošću potvrditi.

Male skulpture i figurine

Umetnici paleolita izrađivali su i male skulpture od materijala poput mekog kamena, gline, slonovače i kostiju. Neke figurine prikazuju ženska tela, sa posebno naglašenim grudima, stomakom i bokovima. Često se nazivaju figurine Venere, iako ne znamo kako su ih njihovi tvorci nazivali niti šta su tačno predstavljale.

Ovi predmeti pokazuju da se praistorijska umetnost nije ograničavala samo na prikaze životinja. I ljudska figura bila je važna tema.

Venera iz Vilendorfa

Današnja Austrija, oko 25.000–20.000. godine p. n. e.

Materijal: krečnjak. Visina: približno 11 cm.

Ova figurina jedan je od najpoznatijih primera paleolitske skulpture. Naglašeni delovi tela možda su bili povezani sa plodnošću ili predstavama o opstanku, ali njeno tačno značenje ostaje nepoznato.

Mezolit

Mezolit (srednje kameno doba) predstavlja prelazno razdoblje između pokretnih zajednica lovaca i sakupljača iz paleolita i naseljenijih zajednica neolita. Promene se nisu odvijale istom brzinom u svim delovima sveta. Neke zajednice počele su duže da borave na jednom mestu i razvijale nove načine pribavljanja hrane.

Lepenski Vir

Lepenski Vir je značajno praistorijsko nalazište na desnoj obali Dunava, u blizini Donjeg Milanovca, u današnjoj Srbiji. Poteklo je iz perioda oko 6000. godine pre nove ere, a poznato je po osobenim kamenim skulpturama sa krupnim očima i širokim licima koja podsećaju na riblje.

Ribolov je imao važnu ulogu u životu ljudi koji su tu živeli. Pojedini istraživači smatraju da bi neobični oblici skulptura mogli biti povezani sa rekom ili životinjama, ali njihovo tačno značenje nije poznato.

Lepenski Vir svedoči o umetničkoj kreativnosti praistorijskih zajednica na području Balkana.

Neolit

Neolit (mlađe kameno doba) doneo je velike promene u načinu života ljudi. Razvoj poljoprivrede i stočarstva omogućio je mnogim zajednicama da se trajno nastane na jednom mestu. Ljudi su gradili kuće, izrađivali keramiku, usavršavali oruđe i stvarali nove predmete i građevine za svakodnevnu upotrebu, ali i za moguće verske obrede.

Jerihon

Jerihon je bio jedno od ranih stalnih naselja. Oko 7000. godine pre nove ere njegovi stanovnici podigli su veliku kamenu kulu, jedan od ranih primera monumentalne gradnje.

Na ovom nalazištu pronađene su lobanje prekrivene slojem gipsa, što ukazuje na mogućnost da su mrtvi imali posebno mesto u verovanjima i obredima zajednice.

Čatal Hojuk

Čatal Hojuk, na području današnje Turske, bio je gusto naseljeno neolitsko naselje. Kuće su bile zbijene jedna uz drugu, a u mnoge se ulazilo kroz otvore na krovovima.

Zidne slike i prikazi životinja i lova svedoče o tome da je umetničko izražavanje bilo deo svakodnevnog života stanovnika. Umetnost nije postojala samo u obliku zasebnih predmeta već je bila prisutna i u stambenim prostorima, kao i u prostorima koji su možda služili za obrede.

Megalitska arhitektura

Tokom neolita ljudi su podizali spomenike od ogromnih kamenih blokova, poznatih kao megaliti. Sama reč znači „veliki kamen“. Izgradnja takvih građevina zahtevala je saradnju i zajednički napor velikog broja ljudi.

Namena megalitskih spomenika razlikovala se od mesta do mesta i nije uvek u potpunosti razjašnjena. Neki su bili povezani sa sahranjivanjem i obredima, dok su drugi možda imali i dodatni društveni ili simbolički značaj.

Stounhendž

Stounhendž je čuveni praistorijski spomenik u blizini Solsberija, u Engleskoj. Njegova izgradnja započela je oko 3000. godine pre nove ere, a spomenik je nastajao u nekoliko faza, tokom kojih su postavljani i veliki kameni blokovi.

Izgradnja Stounhendža zahtevala je pažljivo planiranje i saradnju čitave zajednice. Iako njegova tačna namena nije pouzdano utvrđena, ovaj spomenik svedoči o organizacionim sposobnostima praistorijskih zajednica i njihovoj umešnosti u monumentalnoj gradnji.

Metalno doba

Metalno doba počinje kada ljudi počinju da koriste metale za izradu oruđa, oružja, nakita i drugih predmeta. Najpre se koristio bakar, zatim bronza, koja se najčešće dobijala mešanjem bakra i kalaja. Gvožđe je počelo da se koristi kasnije. Ove promene nisu se odvijale istovremeno u svim delovima sveta.

Obrada metala donela je nove tehnike i materijale, dok su keramički i metalni predmeti često ukrašavani geometrijskim motivima, nizovima linija, spiralama i stilizovanim oblicima.

Dvokolica iz Dupljaje

Dvokolica iz Dupljaje je predmet od gline, pronađen u blizini Vršca, na području današnje Srbije. Potekla je iz perioda oko 1200. godine pre nove ere i prikazuje figuru u dvokolici koju vuku tri ptice dugih vratova.

Prema nekim tumačenjima, ovaj predmet mogao bi biti povezan sa verovanjima o Suncu, ali njegovo tačno značenje, kao ni identitet prikazane figure, nisu pouzdano utvrđeni. Dvokolica iz Dupljaje svedoči o veštini izrade i ukrašavanja predmeta, kao i o njihovom mogućem simboličkom značaju tokom metalnog doba.

Obnovimo gradivo

Najvažniji pojmovi:

  • Praistorija: Period ljudske istorije koji prethodi pojavi pisma.
  • Paleolit: Starije kameno doba, kada su se ljudi uglavnom bavili lovom i sakupljanjem hrane.
  • Mezolit: Srednje kameno doba, prelazno razdoblje koje se u različitim oblastima odvijalo na različite načine.
  • Neolit: Mlađe kameno doba, obeleženo razvojem poljoprivrede, stočarstva i stalnih naselja.
  • Metalno doba: Razdoblja u kojima su bakar, bronza i gvožđe postali važni materijali za izradu predmeta.
  • Figurine Venere: Male praistorijske figurine koje prikazuju ženska tela, čija namena nije pouzdano utvrđena.
  • Megalit: Veliki kameni blok koji se koristi za izgradnju spomenika ili drugih građevina.

Provera znanja

1. Po čemu se odlikuju paleolit i umetnost tog perioda?

Paleolit, odnosno starije kameno doba, bio je period u kojem su se ljudi uglavnom bavili lovom i sakupljanjem hrane. Selili su se u potrazi za hranom i skloništem, a oruđe su izrađivali od kamena, kostiju i drugih prirodnih materijala. Njihova umetnost obuhvatala je pećinske slike životinja, male skulpture i predmete rezbarene od kostiju ili rogova životinja.

2. Šta su figurine Venere i šta bi Venera iz Vilendorfa mogla da predstavlja?

Figurine Venere su male praistorijske skulpture koje prikazuju ženska tela, često sa naglašenim grudima, stomakom i bokovima. Venera iz Vilendorfa je figurina od krečnjaka, visoka oko 11 cm, nastala približno između 25.000. i 20.000. godine pre nove ere. Njeni naglašeni telesni oblici možda su povezani sa plodnošću ili opstankom, ali njeno tačno značenje nije poznato.

3. Po čemu su kamene skulpture iz Lepenskog Vira osobene?

Skulpture iz Lepenskog Vira, praistorijskog nalazišta na desnoj obali Dunava u današnjoj Srbiji, potiču iz perioda oko 6000. godine pre nove ere. Prepoznatljive su po krupnim očima i širokim licima koja podsećaju na riblje glave. Ribolov je imao važnu ulogu u životu ove zajednice, ali tačno značenje skulptura i dalje nije poznato.

4. Kako su razvoj poljoprivrede i nastanak stalnih naselja uticali na umetnost i arhitekturu neolita?

Razvoj poljoprivrede i stočarstva omogućio je mnogim zajednicama da se trajno nastane na jednom mestu. Ljudi su gradili kuće, izrađivali keramiku, usavršavali oruđe i stvarali predmete za svakodnevnu upotrebu, ali i za moguće verske obrede. U Čatal Hojuku, na primer, zidne slike i prikazi životinja i lova bili su deo prostora u kojem su ljudi živeli.

5. Šta je megalit i koji je najpoznatiji primer?

Megalit je veliki kameni blok koji se koristi za izgradnju spomenika ili drugih građevina. Stounhendž, u blizini Solsberija u Engleskoj, jedan je od najpoznatijih primera. Njegova izgradnja započela je oko 3000. godine pre nove ere i odvijala se u nekoliko faza. Njegova tačna namena i dalje nije pouzdano utvrđena.

6. Šta je dvokolica iz Dupljaje i zašto njeno značenje nije pouzdano utvrđeno?

Dvokolica iz Dupljaje je predmet od gline, nastao oko 1200. godine pre nove ere, a pronađen u blizini Vršca, na području današnje Srbije. Prikazuje figuru u dvokolici koju vuku tri ptice dugih vratova. Prema nekim tumačenjima, predmet bi mogao biti povezan sa verovanjima o Suncu, ali identitet prikazane figure i tačno značenje predmeta ostaju nepoznati.

Create Your Own Website With Webador